Godišnjica masakra u Kragujevcu: Da li je moglo da bude izbegnuto streljanje đaka i kakva je uloga srpske policije

Iako je u pitanju godišnjica jednog od najtežih srpskih stratišta u Drugom svetskom ratu, komemoraciji je prisustvovao samo ministar za rad, zapošljavanje, socijalna i boračka pitanja Nemanja Starović.

Šta se dogodilo 1941. godine?

Nacističke okupacione snage su u periodu od 19. do 21. oktobra 1941. godine u Kragujevcu streljale oko 3.000 ljudi, među kojima je bilo 287 učenika srednjih škola i još 40 dece uzrasta od 11 do 15 godina.

Komunističke vlasti Jugoslavije tvrdile su nakon rata da je streljano 7.000 civila, ali je prema zvaničnim istorijskim podacima u masovnim streljanjima stradalo 2.796. osoba, dok je 61 osoba uspela da preživi i pobegne sa stratišta. Cifra od 7.000 streljanih danas se smatra relevantnom u sveukupnom broju ubijenih civila na prostoru Kragujevca i okolnih sela u periodu 1941-1944.

Zašto je došlo do masakra?

Streljanja u Kragujevcu su izvršena kao odmazda za 10 ubijenih i 26 ranjenih nemačkih vojnika posle sukoba okupacionih snaga sa partizanima i četnicima na putu između Bare i Ljuljaka (Opština Knić). Akcija u kojoj je presretnuta nemačka kolona bila je jedna od retkih zajedničkih operacija partizana i četnika na početku rata.

Nemački komandant Franc Beme izdao je naredbu da se za svakog ubijenog nemačkog vojnika strelja 100 civila, a za svakog ranjenog po 50.

Kakva je uloga srpskih vlasti u masakru?

Raciju u Kragujevcu sprovodila je nemačka vojska uz asistenciju srpske policije i dobrovoljačkog kolaboracionističkog pokreta Dimitrija Ljotića. Asistenciju srpske policije odobrila je kolaboracionistička vlada premijera Milana Nedića.

Istorijski podaci pokazuju da su pripadnici srpske policije i žandarmerije u Kragujevcu pokušali da spasu pojedine ljude tako što su prvi dan nemačkim vlastima tvrdili da mnoge sa spiska za hapšenje nisu pronašli na adresi jer su radili u polju.

Zašto su streljani đaci?

Ljudi su na streljanje dovođeni sa radnih mesta, njiva, iz crkava škola… Prvog dana (19. oktobra) je na streljanje izvedeno 109 ljudi. Posle tihog otpora u srpskoj policiji naređeno je da nema izuzetaka i da će odgovorati svi ukoliko se ne obezbedi 3.000 ljudi za streljanje.

Epilog je bio da je, uključujući i đake, privedeno preko 5.000 ljudi. Kriterijum za puštanje viška zatvorenika bio je da se oslobode: osobe koje su na spisku saradnika Dimitrija Ljotića; osobe koje imaju važno zanimanje za funkcionisanje grada (lekari, železničari…); osobe koje su po bilo kom osnovu sarađivale s okupacionim vlastima.

Tačan razlog zašto su streljana i deca, iako je na kraju sakupljen dovoljan broj punoletnih, ostao je nepoznat. Nemački komandat Franc Beme zarobljen je 1945. u Norveškoj, ali je izvršio samoubistvo pre suđenja skokom sa trećeg sprata zatvora. Komandant pešadijske divizije koja je bila stacionirana u Šumadiji, general Adalbert Lončar, rekao je na suđenju da je to bila greška u cilju zastrašivanja srpskog stanovništa koje je u leto 1941. započelo oružanu pobunu. Lončar je 1947. osuđen na smrt streljanjem u Beogradu.

Šta je bilo posle masakra?

Masakr u Kragujevcu izvršili su vojnici zvanične nemačke vojske (Vermaht), iako je praksa bila da takva ubistva izvršavaju pripadnici SS divizija. Komandanti bataljona koji su izvršavali streljanja bili su major Paul Kenig koji je bio profesor teologije i kapetan Fric Diler koji je bio direktor Visoke škole tehničkih nauka u Austriji.

Posle masakra u Kragujevcu ceo bataljon je zbog iskazanih psihičkih problema poslat na tromesečni odmor u Austriju. Masakr u Šumadiji bio je jedan od povoda nemačkim vlastima da u svrhu masovnih ubistava pronađu druga rešenja, koja ne bi ostavljala psihičke posledice na izvršioce (što je razlog kasnijeg izuma gasnih komora).

Većina izvršilaca i nalogodavaca masakra u Kragujevcu uhapšena je posle rata i osuđena na smrt.

Veliki čas posle više od pola veka pomeren zbog Aleksandra Vučića

Kao Dan sećanja na masakr u Kragujevcu obeležava se 21. oktobar. Na prostoru gde je obavljen najveći broj streljanja danas se nalazi Spomen park Šumarice.

Veliki školski čas koji se više od 50 godina obeležavao u 11 časova, ali je prošle godine predsednik Aleksandar Vučić insistirao da se zbog njegovih obaveza zakaže za 10.30, i da umesto 45 minuta traje samo 30.

V. Ž./Kompas

Pročitajte i: