Arheološko nalazište u Nišu u kandžama građevinskih radova

Nema Nišlije koji se bar jednom tokom života nije “promajao” kroz Jagodin malu, naselje koje se proteže uz desnu obalu Nišave. Iako naizgled obično naselje sa porodičnim kućama, malo koji Nišlija zna šta se krije ispod površine. I to ne svojom krivicom, već nezainteresovanošću grada.

Prema istraživanjima Zavoda za zaštitu spomenika u Nišu ispod ovog naselja nalazi se jedna od prvih hrišćanskih nekropola, odnosno groblja, na Balkanu. Nekropola u tadašnjem Naisusu, današnjem Nišu, potiče iz vremena rimskog imperatora Konstantina.

Za Jagodin malu zna se više od 100 godina koliko traju arheološka istraživanja. Tri nalazišta na ovom potezu otkrivena su sasvim slučajno kada je planirana izgradnja objekata na nekoliko parcela. Odmah po otkrivanju nalazišta pojavio se problem vlasničkih odnosa i pitanje šta će biti sa pronađenim iskopinama?

Rimska otkrića ispod “Benetona”

Pre dvanaest godina, u dvorištu tadašnje firme “Niteks”, odnosno doskorašnjeg “Benetona”, otkriveno je više od 70 grobnica iz kasnoantičkog i ranohrišćanskog perioda. 

Aleksandar Aleksić, arheolog iz Zavoda za zaštitu spomenika, objašnjava da izgradnja planiranog objekta u dvorištu fabrike tada zaustavljena, jer je postojala opasnost da grobnice budu oštećene.

“Prilikom izvođenja radova na nekom od planiranih objekata otkriveno je 70 grobnica iz ranohrišćanskog perioda, nakon čega je u skladu sa zakonom investitor te izgradnje bio dužan da finansira zaštitna arheološka iskopavanja i tom prilikom Benetonu nije dozvoljena izgradnja objekta jer bi uništila te grobnice.”

Jagodin mala bogat je arheološki lokalitet. Već sredinom 20. veka otkriveno je nekoliko grobnica koje su tada i konzervirane. Te iskopine, kao ni ove skorije, nikada nisu bile prikazane građanima Niša i Srbije. Arheolog Aleksić ističe da je dug put do otvaranja nalazišta za javnost. 

Ne samo da arheološki lokalitet nikada nije doveden u stanje prezentnosti, već i zbog nerešenih imovinsko-pravnih odnosa. Iako je Kompas pitao gradske vlasti da li i kako Grad Niš planira da reši problem, do objavljivanja teksta nismo dobili odgovor.

Aleksić kaže da se na Zavod za zaštitu spomenika kulture često vrši pritisak da se ova nalazišta srede iako, kako tvrdi, za to nisu nadležni. “Zavod je zadužen za propisivanje uslova i davanje saglasnosti i mišljenja na plansku dokumentaciju, ne i za održavanje nalazišta”, objašnjava Aleksić.

“Da bi došlo do prezentacije bilo kog nasleđa, neophodno je da se reše imovinsko-pravni odnosi, neophodna je konzervacija, ali je važno i da se reši svakodnevno održavanje, zapošljavanje čuvarske službe i vodiča.”

Uloga države u zaštiti areholoških nalazišta

Grobnice su tokom godina promenile dva “vlasnika” – firmu “Niteks” i “Beneton” čiji se pogon u Nišu, nedavno zatvorio. Do danas imovinsko-pravni odnosi ostali su nerešeni, a od prolaznika, ova otkrića deli zelena cerada navučena preko ograde nekadašnje fabrike.

Prema Zakonu o kulturnim dobrima, celokupno arheološko nasleđe vlasništvo je Republike Srbije. Zaštita arheološkog nasleđa je definisana Ustavom i predstavlja interes Republike Srbije. Ali država do danas nije pokrenula proceduru za eksproprijaciju. Ta činjenica povlači za sobom dodatne probleme kao u slučaju izgradnje iz 2022. godine kada je tokom iskopavanja temelja za zgradu, pronađeno nekoliko grobnica. 

Nišlija Predrag Nikolić imao je na tom zemljištu kuću od 140 kvadrata, u kojoj je živeo 70 godina, prenele su Južne Vesti. Nikolićeva kuća je srušena, jer se sa investitorom dogovorio da u zamenu za to dobije stanove. Do izgradnje nikada nike došlo, te Nikolić sa porodicom i dalje živi u iznajmljenom stanu.  

Nedavno je tokom radova na trasi projektovane kotlarnice i toplovoda za OŠ “Stefan Nemanja” pronađen objekat iz 5. ili 6. veka koji takođe pripada lokalitetu Jagodin mala. U toku su istraživanja koja sprovodi Zavod za zaštitu spomenika Niš i Odeljenje za arheologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, koja za cilj imaju zaštitu ovog arheološkog naselja.

Najveći izazov, prema rečima arheologa, predstavlja pitanje kako pomiriti dva istovremena interesa i kako razrešiti sukob između razvitka i urbanog života sa arheološkim nasleđem koje postoji u Jagodin mali i koje je direktno ugroženo tim istim razvojem.

Milica Marković/Kompas

Pročitaj i